از اختراع رایانه، ترانزیستورها و ابداع اینترنت به عنوان فصلهای انقلاب در تاریخ علم یاد شده است. با رواج هر چه بیشتر تأثیر رایانه در جزئی‌ترین مسائل روزمره، دنیای ما با سرعت هرچه بیشتر به دنیای الکترونیک و دیجیتال تبدیل می‌شود. کتاب و صنعت چاپ و نشر نیز از این راه بازنمانده و ظهور نشر الکترونیک به گونه‌ای که در سالهای اخیر شاهد آن بوده‌ایم، آنها را دستخوش تحولی عظیم کرده است (حسابی، 1383).
کتاب الکترونیکی، پدیده‌ای کاملاً تازه در این بین است و می‌رود تا نظام آموزش و اطلاع‌رسانی را با دگرگونیهایی اساسی مواجه سازد. کتابهای الکترونیکی صرفاً نسخه‌های الکترونیکی مطالب مکتوب نیستند، بلکه می‌توانند علاوه بر متن، صوت، تصاویر و … را نیز شامل شوند. به علاوه، می‌توانند در قالب فایلهایی که توسط یک رایانه اجرا می‌شوند، مانند فایلهای PDF, HTML, WORD TEXT و فایلهای اجرایی EXE درآیند. البته، درباره تعریف کتاب الکترونیکی توافق عمومی وجود ندارد، لذا در این بخش دیدگاههای مختلف را درباره تعریف کتاب الکترونیکی مورد بررسی قرار می‌دهیم.
چه کتابی الکترونیک است؟
در صنعت کتابهای الکترونیک یک بحث بزرگ فزاینده وجود دارد و آن این است که به چه چیزی می‌توان کتاب الکترونیک گفت. در این زمینه، چند دیدگاه وجود دارد (شکرخواه، 1383).
دیدگاه اول
کسانی که از یک دستگاه باتری‌دار ـ هم‌حجم و اندازه کتاب ـ برای خواندن کتابهای الکترونیک استفاده می‌کنند، بر این باورند که کتابهایی الکترونیک هستند که به وسیله این دستگاه خوانده می‌شوند و بقیه کتابها را نمی‌توان کتاب الکترونیک نامید.
نظر گروه اول درباره اینکه کتاب الکترونیک چیست، این است: «کتابی الکترونیک است که بتوان آن را به وسیله دستگاه کتابخوان مطالعه کرد؛ دستگاهی که ابعاد آن به اندازه یک کتاب معمولی است، از باتری استفاده می‌کند و باتری آن قابل شارژ است. این دستگاه با هر بار شارژ حدود 20 تا 40 ساعت کار می‌کند، بنابراین می‌توان یک کتاب الکترونیک را با دستگاه کتابخوان، بدون اینکه در حین مطالعه احتیاج به شارژ دستگاه باشد، مطالعه کرد. باید اضافه کرد، که این دستگاهها به رایانه متصل نمی‌شوند و صرفاً برای خواندن کتابهای الکترونیک به کار می‌روند. این دستگاه کوچک برای دانشجویان جذاب است، چون دقیقاً به اندازه یک کتاب با قطع رقعی است، از نظر حمل و نقل هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند و حتی حمل آن راحت‌تر از رایانه‌های موسوم به «نت‌بوک» و «لپ‌تاپ»[2] است. کتابهایی که بوسیله این نوع دستگاهها خوانده می‌شوند، کاملاً شبیه کتاب دیده می‌شوند و حتی حروف آنها به گونه‌ای است که به نظر می‌رسد با مرکب چاپ شده‌اند.
دیدگاه دوم
گروه دوم، کتابهای الکترونیک را به شکل دیگری تعریف می‌کنند. آنها با گروه اول اختلاف نظر دارند. از نظر آنها، کتابهایی الکترونیک هستند که به وسیله نرم‌افزارهای ویژه خوانده می‌شوند، نه به وسیله دستگاه. به عبارت بهتر، در نگاه گروه دوم، کتاب الکترونیک با نرم‌افزار معنا می‌یابد، نه با سخت‌افزار. در این گروه، دو گرایش وجود دارد: یک گرایش از نرم‌افزار «مایکروسافت»[3] و گرایش دوم از نرم‌افزار «ادوبی»[4] حمایت می‌کنند. اگرچه این دو نوع نرم‌افزار با هم تفاوتهایی دارند، اما هر دو گرایش در یک مورد هم‌نظر هستند و کاملاً بر سر آن اتفاق نظر دارند: کتاب الکترونیک واقعی یعنی کتابی که بتوان آن را با نرم‌افزار خواند.
دیدگاه سوم
دیدگاه سوم به حرف و حدیثهای دو دیدگاهی که مطرح شد، کاری ندارد. دیدگاه سوم می‌گوید هرچه را که می‌توان با «مرورگر»[5] خواند، کتاب الکترونیک است. پس بر اساس دیدگاه سوم، هر صفحه‌ای که داده‌های آن صفر و یک باشد، صفحه‌ای از یک کتاب الکترونیک است. از نظر این گروه، مرورگرها مادران کتابهای الکترونیک هستند.
دیدگاه چهارم
دیدگاه چهارم هم به حرف و حدیثهای سه دیدگاه دیگر هیچ کاری ندارد. طبق این دیدگاه، کتابی که سود نیاورد، الکترونیک نیست!
حرف اصلی این گروه این است که اصلی‌ترین ویژگی کتاب الکترونیک باید این باشد که قابل سرقت برای تکثیر نباشد. آنها می‌گویند چرا باید کتابی را تولید کرد که هیچ سودی نداشته باشد و هر که خواست آن را تکثیر کند؟ این دیدگاه در واقع نگران نفوذگران رایانه‌ای (هکرها)[6] است؛ کسانی که قفل برنامه‌ها و نرم‌افزارها و هر قفل دیگر دیجیتال را می‌شکنند، تا حق مالکیت معنوی پدیدآورندگان را پایمال کنند. از این دیدگاه، «ایمنی»[7] باید جزو ویژگیهای هر کتاب الکترونیک باشد.
